طراحی روشنایی یکی از مهمترین بخشهای معماری داخلی است؛ چون هم روی زیبایی فضا تأثیر میگذارد و هم روی احساس راحتی، تمرکز و حتی بهرهوری افراد. وقتی نور اصولی طراحی شود، فضا زندهتر و کاربردیتر میشود. اما روشنایی درست فقط نصب لامپهای قوی نیست؛ ترکیبی از محاسبه، انتخابهای هوشمندانه و شناخت نیازهای هر بخش از ساختمان است. در این مقاله از الکتریکی احسانی قدمبهقدم سراغ بهترین روشها و تکنیکهایی میرویم که میتوانند طراحی روشنایی یک ساختمان را حرفهای و استاندارد کنند.
اولین قدم این است که بدانیم نورپردازی فقط یک نوع نیست. سه لایه اصلی در هر سیستم روشنایی داریم که کنار هم یک محیط کامل و خوشنور را ایجاد میکنند:
روشنایی عمومی همان نور پایه است که کل محیط را روشن میکند. وظیفهاش ایجاد دید کافی برای رفتوآمد و فعالیتهای روزمره است. مثل چراغهای سقفی، پنلهای LED یا لوسترهای اصلی.
در طراحی این بخش باید موارد زیر رعایت شود:
شدت نور یکنواخت باشد
سایههای آزاردهنده ایجاد نشود
کنتراست بین نقاط مختلف فضا زیاد نباشد
این نوع روشنایی برای فعالیتهای خاص استفاده میشود. مثل نور روی میز کار، اپن آشپزخانه، کنار تخت و آینه سرویس بهداشتی.
اگر Task Lighting درست اجرا شود:
چشم دیرتر خسته میشود
دقت کار بالاتر میرود
محیط حرفهایتر دیده میشود
برای زیباسازی استفاده میشود. مثلاً:
نور مخفی در سقف
چراغهای خطی کنار دیوار
نورپردازی تابلو یا مجسمه
این لایه حس عمق، جذابیت و شخصیت به فضا میدهد.
در طراحی روشنایی، رنگ نور اهمیت زیادی دارد. دمای رنگ نور با واحد کلوین (K) مشخص میشود:
نور گرم (۲۷۰۰ تا ۳۰۰۰ کلوین)
مناسب نشیمن، اتاق خواب، رستورانها و فضاهای آرامشبخش.
نور طبیعی یا نچرال (۳۰۰۰ تا ۴۰۰0 کلوین)
مناسب فضاهای عمومی، راهروها، لابی و آشپزخانه.
نور سرد (۴۰۰۰ تا ۶۵۰۰ کلوین)
مناسب محیطهای کاری مثل دفاتر، پارکینگها، کلاسها و مراکز تجاری.
رعایت همین نکته ساده باعث میشود فضا هم زیباتر باشد و هم چشم کمتر اذیت شود.
یکی از مهمترین اصول نورپردازی این است که بدانیم هر فضا چه نوع فعالیتی در آن انجام میشود و بر اساس همان فعالیت، نور مناسب انتخاب شود. روشنایی همهجا نباید یکسان باشد. سالن پذیرایی، آشپزخانه، اتاق کار یا سرویس بهداشتی هرکدام نور مخصوص خودشان را لازم دارند. در ادامه هر فضا به دقت بررسی می کنیم:
سالن پذیرایی بهخاطر نقش چندمنظورهای که دارد، ترکیب چند نوع روشنایی را لازم دارد. نور عمومی باید یکنواخت باشد تا کل فضا روشن شود، در حالیکه نور مخفی یا خطی سقف حس لطافت و گرمی به محیط میدهد. برای زیباسازی هم از نور تأکیدی روی تابلوها یا دیوارهای خاص استفاده میشود. استفاده از دیمر در پذیرایی اهمیت زیادی دارد، چون شدت نور باید قابل تنظیم باشد؛ مثلاً برای فیلم دیدن نور کمتر و برای مهمانی نور بیشتر مناسب است. رنگ نور این فضا معمولاً در محدوده گرم تا نچرالوایت انتخاب میشود تا محیط صمیمی و دلنشین باقی بماند.
آشپزخانه فضایی است که نیاز به روشنایی قوی و دقیق دارد، چون بیشتر فعالیتهای آن نیازمند دقت و ایمنی است. نور عمومی باید واضح و بدون سایه باشد تا حرکت در فضا راحت باشد، اما مهمترین بخش نور زیر کابینتهاست که صفحه کار را روشن میکند و سایه کابینتها را از بین میبرد. این نور باعث میشود کارهایی مثل برش، آشپزی و شستوشو دقیقتر انجام شود. نورهای نقطهای روی اجاق یا سینک هم امکان دید کامل و امن را ایجاد میکنند. بهترین رنگ نور برای آشپزخانه نچرالوایت یا سفید ملایم است تا هم روشن باشد و هم چشم کمتر خسته شود.
فضاهای بیرونی نیازمند چراغهایی هستند که هم مقاوم باشند و هم نور کافی برای امنیت فراهم کنند. پروژکتورهای LED، چراغهای دیواری یا پایهدار انتخابهای رایج و مناسب هستند. سنسور حرکتی در این فضاها علاوهبر صرفهجویی در انرژی، امنیت محیط را هم بالا میبرد. زاویه تابش باید طوری تنظیم شود که نور وارد داخل خانه نشود و چشم را آزار ندهد. برای فضای بیرون معمولاً از نور سفید یا نچرال استفاده میشود تا دید محیط واضح و کامل باشد.
اتاق کار جایی است که کیفیت نور آن مستقیماً روی تمرکز و بهرهوری تأثیر میگذارد. نور عمومی باید روشن و یکنواخت باشد تا فضا کاملاً قابل استفاده باشد، اما نور متمرکز روی میز کار هم بسیار مهم است تا خستگی چشم کاهش یابد. زاویه تابش نور باید طوری باشد که بازتاب روی صفحه مانیتور ایجاد نکند و سایه در محل نوشتن نیفتد. ترکیب نور عمومی + نور متمرکز بهترین نتیجه را میدهد. رنگ نور سردتر یا نچرال، مخصوصاً ۴۰۰۰ تا ۵۰۰۰ کلوین، انتخاب خوبی برای حفظ دقت و جلوگیری از خوابآلودگی است.
سرویس بهداشتی نیازمند نور شفاف، دقیق و بدون سایه است؛ بهویژه در بخش آینه که اصلاح و آرایش انجام میشود. نور عمومی سقفی فضا را روشن میکند، اما نور کنار آینه یا روی آینه اهمیت بیشتری دارد چون سایه زیر چانه و چشم را حذف میکند و دید کاملاً طبیعی ارائه میدهد. تجهیزات باید استاندارد ضد رطوبت باشند تا ایمنی حفظ شود. رنگ نور این فضا بهتر است نچرالوایت باشد تا هم طبیعی باشد و هم کیفیت دید افزایش پیدا کند.
راهرو و ورودی معمولاً محل عبور هستند و باید نور ساده، یکنواخت و ایمن داشته باشند. چراغهای سقفی خطی یا هالوژنی برای این فضا مناسب هستند و نور نباید خیلی شدید یا خیلی ضعیف باشد. استفاده از سنسور حرکتی در این بخشها بسیار کاربردی است؛ هم مصرف برق را کاهش میدهد و هم هنگام ورود بدون نیاز به کلید، فضا خودکار روشن میشود. رنگ نور بین ۳۰۰۰ تا ۴۰۰۰ کلوین انتخاب مناسبی است تا فضا دلپذیر و کاربردی بماند.
در اتاق خواب، هدف اصلی ایجاد آرامش است و بنابراین نور باید ملایم، کنترلشده و بدون شدت زیاد باشد. یک نور عمومی ملایم برای روشن کردن فضا کافی است، اما نورهای کناری مثل چراغ کنار تخت یا نور مخفی دیواری نقش مهمی در ایجاد حس آرامش دارند. برای مطالعه در تخت هم یک چراغ مطالعه با نور متمرکز، قابل تنظیم و بدون خیرگی ضروری است. استفاده از رنگ نور گرم در این فضا توصیه میشود، چون به آرامش ذهنی و آمادگی برای خواب کمک میکند و فضای اتاق را دلپذیرتر میسازد.
بازتاب نور از دیوار و سقف یکی از اصول کلیدی طراحی روشنایی است، چون کیفیت نهایی نور فضا فقط به تعداد چراغها یا شدت نور بستگی ندارد، بلکه به نحوه پخش شدن نور روی سطحها هم وابسته است. وقتی دیوار یا سقف رنگ روشن مثل سفید، کرم یا طوسی ملایم داشته باشد، نور را بهتر بازتاب میدهد و این بازتاب باعث میشود نور نرمتر، یکنواختتر و چشمنوازتر در فضا پخش شود. در نتیجه نیاز به چراغهای قویتر کمتر میشود و مصرف انرژی پایین میآید. اما اگر دیوارها یا سقف رنگهای تیره داشته باشند، بیشتر نور جذب میشود و فضا تاریکتر به نظر میرسد، بنابراین برای جبران باید نور بیشتری استفاده شود که هم مصرف انرژی را بالا میبرد و هم ممکن است باعث خیرگی یا ناهماهنگی در روشنایی شود. به همین دلیل در فضاهای کوچک یا کمنور معمولاً از رنگهای روشن استفاده میشود تا فضا بازتر و روشنتر دیده شود. همچنین بافت سطحها نیز در بازتاب نور تأثیر دارد؛ مثلاً سطوح براق نور را شدیدتر و نقطهای بازتاب میدهند، در حالیکه سطوح مات نور را نرم و گسترده پخش میکنند. ترکیب درست رنگ و بافت سطحها میتواند در میزان راحتی چشم، زیبایی محیط و صرفهجویی انرژی نقش بسیار مهمی داشته باشد.
یکی از مهمترین روشها در طراحی روشنایی، توجه به نور طبیعی است؛ چون:
رایگان است
کیفیت آن از نور مصنوعی بهتر است
مصرف انرژی را کاهش میدهد
برای استفاده بهتر از نور روز:
پنجرهها باید جای مناسب نصب شوند
پردهها باید کنترلپذیر باشند
از شیشههای دوجداره برای جلوگیری از گرما و آزار چشمی استفاده شود
بازتاب نور از سطوح روشن افزایش یابد
نور طبیعی اگر درست مدیریت شود، حتی میتواند ۵۰٪ هزینه برق را کاهش دهد.
نور مخفی و چراغهای خطی (Line Light) در سالهای اخیر تبدیل به یک ترند جدی شدهاند.
مزیتها:
پخش نور نرم و بدون خیرگی
ایجاد حس مدرن بودن
مناسب برای مرزدهی فضا و ایجاد عمق
اگر در کنار آنها از روشنایی عمومی مناسب استفاده شود، فضا بسیار جذابتر میشود.
طراحی روشنایی ساختمان فقط نصب چند چراغ نیست؛ یک هنر و علم ترکیبی است. با رعایت لایههای مختلف نور، انتخاب درست رنگ نور، توجه به فعالیتهای هر فضا، استفاده از LED باکیفیت، محاسبات دقیق و بهرهگیری از نور طبیعی، میشود یک فضا را زیبا، کاربردی و کممصرف ساخت. اگر این اصول مرحلهبهمرحله اجرا شوند، نتیجه نهایی یک محیط چشمنواز، استاندارد و کاملاً حرفهای خواهد بود.
